Jumat, 30 Juli 2010

Taks Force Baku Jornalista Diario

FERTILIN-CNRT Konsidera PNTL Hamate Liberdade Imprensa

Unidade Polisia Tacks Force ne’ebé baku Jornalista Jornal Nasional Diário (JND), João da Silva, iha Kuarta (15/6) kalan, Deputadus iha Parlamentu Nasional husi bankada parlamentar FRETILIN ho CNRT konsidera Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) liu-liu Unidade Polisia Tacks Force hamate liberdade inprensa iha Timor Leste, tamba hatudu atetude ne’ebé ladiak.

Deputadu husi bankada parlamentar Partidu Congresu Nasional Rekonstrusaun Timor Leste (CNRT) Aderito Hugo da Costa ho deputadu husi bankada Parlamentar Frente RevúlusionarioTimor Leste Independenti (FRETILIN), José Texeira ba Jornalista Jornal Nacional Diário iha Parlamentu Nasionál Kinta-Feira (16/6).

Iha akontesimentu Unidade Polisia Tacks Force ne’ebé baku Jornalista Jornalista Jornal Nacional Diário ne’e wainhira jornalista ne’e tenta atu hasai foto Unidade Polisia Tacks Force ne’ebé halo atuasaun hodi kaer joves sae motor la uza kapasete.

Tamba ne’e dputadu husi bankada FRETILIN, José Texeira hatete, jornalista koalia ne’e Tacks Force halo Atuasaun duni, tamba hatene jornalista hatene duni nune’e jornalista ne’e atu hasai retratu.

“Ha’u mós hetan informasaun katak, atuasaun ne’e halo atu hadaau kamera para jornalista ne’e labele hasai evidensia konaba sira nia (Polisia Tacks Force Red) hahalok. Ne’e hatudu ona atuasaun ne’ebé viola lei no konstituisaun no direitu liberdade imprensa iha ita nia rai,” hatete deputadu Texeira.

Nia dehan, se ida ne’e lahetan atuasaun seriu husi sira ne’ebé responsavel ba polisia liu-liu ba Sekretariu Estadu Seguransa ho Ministru Defeza i Seguransa nai rua ne’e.

Atuasaun ne’ebé Polisia halo ba Jornalista ne’e deputadu ne’e dehan, ne’e problema bo’ot tamba hatene ona depois de torturasaun joven ida iha Atauro, ne’ebé hetan filmazen no foto me’ebe hatudu.

“Ida ne’e la’os primeira ves ha’u rona katak polisia ameansa ema hasai foto. Ha’u dehan ba ema hotu hasai foto no filmazen ita lakohi rai ne’e sai ditadura.atuasaun ne’e sira presiza responbiliza no halo ivestigasaun,”dehan Texeira.

Nia salienta katak, PNTL sira iha direito , maibe ema sidadun mós iha direitu wainhira halo violasaun hasoru sidadaun ka joarnalista ne’ebé hasai foto deit.

“Sira mós iha sira nia direito maibe ita mós iha direitu atu koalia hasoru sira ne’ebé ita hare ne’e pleneamente violasaun ona. Iha ne’ebé mak iha rai ne’e hakerek lei ida dehan labele hasai retratu, la iha ita iha liberdade. Ne’e ita hare hahalok krime,”nia dehan.

Deputadu ne’e hatete, labele dehan atusaun ne’e oknum ona,tamba iha akontesimentu ne’eba iha komandante ka xefi pulutaun ne’ebé iha ne’eba.

“Ita labele dehan ne’e oknum, ha’u baruk ona rona oknum, ne’e la iha komandante iha ne’eba ka la iha komandante pulutaun iha ne’eba ka, ne’e iha. ida ne’e hatudu ona katak elementus iha polisia mós hahu ona halo atuasaun taka sira nia hahalok la diak viola lei,”katak Texeira.

Nia dehan, atuasaun saida deit kontra jornalista ne’ebé hamrik atu hasai retratu ne’e violasaun bo’ot ba konstituisaun i tenki investiga.

“Ha’u here atuasaun ne’e halo ha’u preokupadu ona katak iha duni atuasaun ne’ebé atu hasoru liberdade imprensa ninian. Ida ne’e presiza investiga kazu ne’e i ha’u hakarak sira responsabiliza ba atuasaun polisia sira iha kazu ne’e,” dehan deputadu FRETILIN.

Deputadu José Texeira hatete, nia parta hare iha situasaun uluk se la hetan filmazen, entaun bele taka ho koalia oin seluk, maibe hetan filmazen ne’e hatudu momos kata atuasaun ne’ebé bele dehan la simu husi atualidade polisias.

“Ita iha rai ne’e iha lei, la’os ditadura i polisia nia servisu la’os atu mantein lei no orden deit, maibe mantein lei no orden tuir lei, inforsa lei, labele hakat liu lei,” tenik nia.

Iha sorin seluk deputadu husi bankada parlamentar CNRT, Aderito Hugo da Costa hatete, nia parte triste mak asaun halo ne’e asaun tuir lolos polisia mantein lei no orden. se ema halo bele halo kapturasaun no prosesu, maibe la presiza baku.

ema baku ne’e violensia, santan autoridade ida ne’ebé atu mantein lei no orden, maibe nia mak sai fali violenti hanesan ne’e labele.

Tamba ne’e nia parte konta hahaklok Polisia tacks Force ne’ebé baku, tamba baku ema ne’e violensia i asaun ne’ebé Polisia halo ne’e hamate liberdade iha Timor Leste ne’e.

“Ha’u pesoalmente kontra teb-tebes asaun sira hanesan ne’e, tamba naran ida baku ema ne’e violensia satan halo husi sira ne’ebé tuir lolos sai exemplo ba ema seluk,”dehan deputadu Hugo.

Tuir deputadu ne’e katak, iha institusaun polisia iha ona regra, oinsa kestaun disiplinar hetan fatin iha prosesu nian.

“Instituisaun hanesan polisia no Forsa defeza lei hotu iha ona, ne’ebé qual-quer membru ne’ebé halo ona atuasaun bele iha prosesu tuir regras disiplinar ne’ebé preve iha instisuisaun PNTL nia laran,”dehan Hugo.

Programa Mestrado Iha Área PN

João Cancio: “Ha’u Seidauk Iha Informasaun”

Programa eskola ba Mestrado (S2) ne’ebé loke iha área Parlamento Nasionál (PN) ne’ebé hetan koñesimento husi Prezidenti PN Fernando ‘La Sama’ de Araujo. Maibe Ministru Edukasaun (ME) João Cancio Freitas afirma katak, nia parte seidauk iha informasaun konaba programa Mestradu ne’e.

João Cancio Freitas ba Jornalista Jornal Nacional Diário wainhira hatan konaba koiñesimento husi Ministeriu Edukasaun, ba programa mestrado ne’ebé loke iha área Parlamento Nasionál, Tersa-Feira (15/6).

Maski programa eskola Mestradu (S2) ne’ebé hahu iha fulan Outubro 2009 ne’e loke iha área Parlamentu Nasional, ne’ebé oras ne’e estudante tama ona iha semester tolu (3).

Estudante ba programa mestradu ne’ebé loke iha parlamento ne’e husi funsionario parlamentu inklui mós deputadus sira i fatin ne’ebé uza hodi eskola parlamentu mak fasilita.
Aleide ne’e dosente sira ne’ebé mak hanorin husi nasaun Repúblika Indonesia, Australia, no Portugal.

Maibe Misteriu Edukasaun João Cancio, rasik sei dauk iha informasaun konaba programa mestara ne’e loke iha área parlamentu.

“Diak liu ha’u husu informasaun mak ha’u dehan. Ha’u seidauk iha informasaun,”. “Ha’u labele komenta buat ida, ha’u seidauk hatene,”dehan Ministru João Cancio.

Entertantu deputadu Partidu Demokratiku, Adriano do Nacimento hateten katak, inisiativa ne’ebé atu hasae kapasidade Timor-oan nian liu-liu ba ukun nain sira ne’e buat ida lasala.

“Buat ida edukasaun ne’e kustu karun teb-tebes, ha’u hanoin iha inisiativa ruma iha ne’e la sala ida,” dehan Adriano.

Tamba ne’e nia dehan, ema sira ne’ebé halo hela estudu mestradu nian ne’e grupo espesifiku ne’ebé iha parlamentu bolu legal drafter, ne’ebé mak sei ajuda deputadus sira hodi halo draf lei wainhira deputadu sira hakarak lei sira ne’e, sira mak sei halo lei ne’e.

“Ha’u hanoin grupo ne’e ba sira, maibe la’os ba ema mai husi liur mós eskola iha lae, ida ne’e espesifiku ba legal drafter parlementu ninian ne’ebé foin rekruta iha tinana liu ba.

Valor La too 2,5

Governu Hapara Bolsu Estudu Ba Estudante 13 Iha Indonesia

Governu liu husi Sekretaria Estadu Rekursu Naturais hapara bolsu ba estudante 13 nebe estuda iha area minarai nian iha Universidade Prawijaya Malang - Indonesia tamba estuda iha semester balu, ninia valor estudu la too 2,5.

Alfredo Pires ba Jornalista Jornal Nacional Diário, hafoin hasoru malu ho komisaun D ne’ebé trata asuntu Agrikultura, Pescas, Florestas Rekursu Naturais i Ambiente iha Parlamentu Nasionál (PN) Tersa-Feira (15/6).

“Konkretamente sanulu resin tolu ke para, ne’e iha Indonesia nian liu-liu iha universidade UPM, mas ita iha 150 estudantes bolsu estudu,” dehan Alfredo.

Tuir SERN katak, iha duni estudante balu ne’ebé la konsege hetan markas diak, no ba sira ne’ebé la konsege hetan markas diak, sira ne’ebé inves ba estuda ba fali ransu tunsae fali lori osan estadu nian.

Tamba ne’e Alfredo Pires haktuir, uluk estudande sira ba ne’e regras dehan ona se involve iha buat krime, automatiku para, tamba la’os ba estuda deit, maibe iha embaixador nian hotu ne’ebé halo buat ruma iha kampus kona Timor Leste hotu.

“Rekursu naturais iha politika ne’e klaru, ita sei haree kazu ba kazu, mas enjeral se deit mak iha Universidade UPM ne’ebé valor la to’o 2,5 semester ida ka semester dua entaun Governu para sira nia bolsu estudus,” hateten SERNPires.

Nia hatutan katak, enjeral se estudante ladun pozitivu, tuir akordu ne’ebé Governu halo ho inan aman bolsu estudu sira, katak bolsu estudu sira ne’ebé valor la to’o 2,5 iha primeiru semester ka segundo sei para.

“Rekursu Naturais sempre tur bebeik ho inan aman atu ita troka ermpresaun ba malu, enjeral inan ama mos simu 2,5, se sira nia oan rasik la konsege ita hapara. Atu ita buka fatin ba seluk ne’ebé prontu atu dedika na ba estudu ne’e ba ita hotu no semak lakon oportunidade iha rekursu naturais ka iha Governu sei la hetan tan,” dehan Pires.

Alfredo Pires informa, antes atu hapara estudante bolsu estudu Sekretariu Estadu Rekursu Naturais mós koalia ho inan aman bolsu estuddu, no dehan ba inan ama katak, atu hapara sira nia oan, no inan aman sira konkorda tuir regras.

“Regras ne’e ami hari’i ho inan aman, ne’ebé la’os ami mak hari’i mesak deit, maibe hetan konkordansia husi inan aman rasik ba valor ne’e, maibe mós inan aman balu triste, mas ita labele fó oportunidade barak tamba setor minarai ne’e ita presiza Timor-oan ne’ebé matenek mak iha ne’eba,”nia esplika.

Nia dehan, Governu aviza no koalia ho estudante bolsu estudu sira inan aman se mak hakarak fila Governu bele selu nia bilete atu fila mai Timor Leste.

“Sira ne’ebé ita hapara ita la’os haruka sira fila fali, mas se inan aman iha osan atu aguenta sira, mas antes hapara husi parte estadu ne’e ita fó anunsiu didiak i hakerek karta ba sira, ami fó oportunidade semester ida se mak la konsege ami para,” nia dehan.

Aleinde ne’e Sekretariu Estadu Rekursu Naturais mós informa katak, maski iha estudante bolsu estudu ne’ebé Governu hapara tamba la tuir regras ne’ebé determina, Maibe iha mós estudante Timor-oan ne’ebé estuda iha nasaun hanesan Estadus Unidus Amerika (EUA) ne’ebé hetan valor diak no iha nasaun Norvegia ne’ebé valor as liu estudante iha Norvegia tomak.

Kontratu Rai Ba Ensul,

Prezendenti PN La Sama Sei Haruka Karta Ba PM Xanana

Polimika Ministeriu Ekonomia i Dezenvolvimento nebe fo arendamentu rai arendamentu rai Sosiadade Asosiasão Patria Timorense (SAPT) ba kompaiña ENSUL husi nasaun Portugal nee, Presidente Parlamentu Nasionál Fernando ‘La Sama’ de Araujo sei haruka karta ba Primeiru Ministru Xanana Gusmão atu autoriza Ministru Ekonimia i Dezenvolvimento lori akordu nee ba Parlamento.

“Ha’u ohin (17/6) duni sei haruka karta ba Primeiru Ministru atu autoriza Ministru Ekonomia Desemvolvimentu lori akordu ne’e mai deputadu sira atu bele estuda husi kompetensia Governu nian atu haree problema ne’e iha ne’ebé?,”dehan Lasama iha PN.

Xefi legislativu ne’e hatete, nia deside sei haruka karta ba PM Xanana Gusmão atu autoriza lori akordu ba PN atu bele hare problema ne’e.

Nune’e mós iha plenaria estraoridariu Kinta-Feira (17/6), membrus Partidu Demokratiku (PD) ne’ebé kontinua kritika makas ba meza PN, tamba Governu seidauk lori Akordu arendimento rai ne’e ba PN iha semana rua ona.

Tamba ne’e deputadu PD Lucas da Costa ne’ebé foti kestaun ne’e iha semana hirak liu ba mós fó kulpa ba Vice Prezidenti Parlamentu Nasionál, Vicente Guteres katak Vice PN mak la preokupa ezijensia wainhira Vice PN ne’e mak dirije plenaria.

Maibe Vice PN Vicente Guteres hateten katak, nia parte la iha intensaun ruma atu taka informasaun ba Governu konaba intere nasional.

“Ha’u nunka iha intensaun nein centimu ida ba problema ne’e. ha’u simu duni ita boot sira nia prekupasaun, maibe buat hotu tenki prosesa tuir regras,”dehan Vicente.

FRETILIN Kontra Governu Fó Sansaun Ba Kompañia 17

Bankada parlamentar partidu FRETILIN kontra Governu liu husi Sekretariu Estadu Obras Públiku ne’ebé aprezenta rezultadu Projetu Pakote Referendo iha Konseilho Ministru hodi fó sansaun ba Kompinha sanulu resin hitu (17), tamba Governu la hatudu kriteria no la halo tender, maibe fó deit ba kompaiña mak hala’o projetu refere.

“Ita halo sasan tuir dalan, halo tender no iha kriteria, entaun nia hatene se kriteria la to’o nia la avansa. Se fó deit la hare ba nia kriteria, entaun ita atu aplika sansaun ita tenki sukat, sala ne’e Governu labele fase liman, sala ne’e la’os emprezariu mesak,” hatete deputadu Joaquim Amaral ba Jornalista Jornal Nacionál Diário iha Parlamentu Nasionál Kinta-Feira (17/6).

Tuir deputadu Joqium katak, rezultadu husi programa ne’ebé la iha planeiamento, tamba ne’e nia konsidera la justu kuandu fó kedan black list ba kompaiña ne’ebé hala’o PPR la ho kualidade.

Nia hatuir, emprezariu halo obras la iha kualidade, mais kualidade produtu finan iha prosesu, tamba ne’e labele hare prosesu final, maibe hare uni proses, se prosesu la estrandar, la iha kualidade, entaun rezultadu mós ladiak.

“Projetu la iha kualidade ne’e reposabilidade primeiru Governu, segundu emprezario, kompainha black list, tamba Governu matan at fo projetu la liu husi kriteria, se estabele kriteria mak kompainha la halo tuir entaun kompainha bele simu black list,” dehan Joaquim.

Nia dehan, se Governu black list kompainha 17, entaun Governu mós matan at, tamba projetu fahe deit kompainha sira mak hala’o projetu rasik.

Projeru barak ne’ebé la iha kuaidade deputadu ne’e hatete, tamba orden politiku mak failha, nune’e Governu fó projetu la liu husi kriteria, no la prepara kriteria atu kompainha tuir.

“Agora kompainha barak ba hala’o servisu gamba la iha, entau sira tenta interpreta saidak nak tuir sira los, entaun pesoal tekniku Governu nia ba hare dehan la los,”dehan deputadu FRETILIN.

Nia salienta katak, kompainha ne’ebé hala’o projetu ho kualidade la diak Governu tenki responsabiliza labele fo todan ba emprezariu deit.

“Prosesu ne’e tomak ikus mai todan labele taun deit ba emprezariu governu mós tenki iha responsabilidade, tamba objetivu pakote referendum ne’e sira dehan atu hakbi’it emprezariu sira katak governu labele fase liman atu fó sala deit ba kompainha,”tenik Joaqium.

Iha sorin seluk prezidenti komisaun G ne’ebé trata asuntu Infra-Estrutura i Ekipamentus Sosial, Pedro da Costa Martires hatete, Informasaun ne’ebé komisaun simu husi SEOP katak kompainha ne’ebé hala’o Projeto Pakote Referendum ho kualidade ladiak sira sei fó sansaun ba emprezariu sira ne’e, maibe ate agora sasaun saida mak atu fo ba kompainha komisaun deidauk hare.

“Ami nia rekomendasaun ba ministriu mak kompainha sira ne’ebé servisu la diak Estadu lalika fó projetu ba sira, tamba emprezariu iha Timor Leste barak mak la iha ekipamentus ne’ebé mak sira ne’e presiza hadia sira nia kapasidade gestaun atu nune’e fó projetu ba sira hein servisu,” katak Pedro.

Task Force Baku Jornalista JND,

Fernanda Borges: “Polisia La’os Uza Violensia Hala’o Kna’ar”

Unidade Polisia Task Force ne’ebé baku Jornalista Jornal Nacional Diário (JND) iha kuarta (15/6) kalan iha Palacio Governu nia oin. Prezidenti komisaun A ne’ebé trata asuntu Konstitusionais, Justisa, Administrasaun Públiku, Poder Lokal i Legislasau Governu, Fernanda Mesquita Borges hateten katak, Polisia la’os uza violensia hala’o kna’ar, tamba polisia hala’o kna’ar nein uza forsa.

Fernanda Mesquita Borges hato’o lia hirak ne’e ba Jornalista Jornal Nacional Diário, iha Parlamentu Nacionál Kinta-Feira (17/6).

Tuir Fernanda Borges katak, nasaun Timor Leste iha konstituisaun da repúblika ne’ebé regula ema hotu no iha laran konstituisaun lei inan ne’ebé dehan livre.

“La iha problema ida jornalista ida hasai fotografia ho polisia kaer ema, la iha problema ne’e akontese iha fatin ne’ebé-ne’ebé deit,”dehan Borges.

Nia dehan katak, Unidade Polisia Tasks Force ne’ebé baku jornalista i hadauk kamera apaga foto sira ne’ebé nia (jornalista red) hasai ne’e ditadura ona.

“Ne’e ita ditadura ona, Sekretariu Estadu tenki toma medidas, konkretas, hasai ema ne’e para investiga, treina nia ema polisia para ida ne’e labele akontese tan, investiga hahalok ne’e sala duni hatama ba Prokurador Geral da Republika, tamba nia abuza nia poder baku ema ida,” realsa Borges.

Xefi Komisaun A ne’e hatuir, Atu labele akontese tan atuasaun Unidade Polisia Tasks Force ne’e Polisia iha PNTL nia laran tenki hatene katak nia labele halo hanesan ne’e, fó sasaun mak nia hatene tamba koalia deit la to’o.

“Polisia labele baku ema sala mós labele baku, maibe polisia ne’e hala’o kna’ar ne’e sein baku sein uza forsa, polisia labele halo hanesan ne’e bele sai husi PNTL, Polisia atu hapara violensia, la’os uza violensia hala’o nia kna’ar,” nia dehan.

Iha sorin seluk Prezidenti Parlamentu Nasionál Fernando ‘La Sama’ de Araujo hatete, nia prte seidauk hetan informasaun polisia task Force ne’ebé baku jornalista.

“Ha’u seidauk hetan informasaun konkretu konaba kazu ida ne’e, apakah jornalista ne’e halo nia kna’ar lolos mak hetan baku ka iha buat seluk mak hetan baku,” hateten La Sama.

La Sama hatuir, ba ema hotuu atu jornalista sira bo’ok an halo servisu tuir kode etik jornalismu nian, i ba polisia mós hala’o nia servisu tuir nia regras i lei ne’ebé aprova iha Parlamentu.

“Regulamentus internu polisia ninian ita hotu-hotu atu hare ba ida ne’eba, maibe jornalista mós hanesan sidadaun se nia senti sai vitima iha dalan atu prosesa, hato’o ba iha Ministeriu Públiku prosesa ba tribunal se autoridade halo pratika violensia kontra ema ida ka bele la respeita husi lia fuan hanesan defamasaun ne’e ita nia lei konaba ida ne’e,”dehan La Sama.

Xefi Legislativu ne’e mós husu atu polisia no lider san sira ne’e tenki la’o tuir regras ne’ebé mak iha.

“Ha’u husu ba maluk sira ita hotu Timor-oan atu la’o tuir regras ne’ebé mak iha, liu-liu ami sira kaer ukun hanesan polisia hanesan Governu sira atu kaer ba lei, lei mak sei baze ba ita nia hahalok lor-loron,” tenik Prezidenti PN La Sama.